CHEGARA PUNKTLARIDA AXBOROT OQIMLARINI MARKAZLASHTIRISH VA STANDARTLASHTIRISH MEXANIZMLARI
Keywords:
chegara nazorati, avtomatlashtirilgan tizimlar, xavf boshqaruvi, sun’iy intellekt, mashinaviy oʻrganish, VIS-Chegara, risk tahlili, proaktiv boshqaruv, epizootik xavfsizlik, raqamlashtirishAbstract
Ushbu maqolada chegara punktlarida nazorat jarayonlarini avtomatlashtirish va uning zamonaviy davlat boshqaruvida tutgan oʻrni ilmiy jihatdan tahlil qilingan. Tadqiqotda an’anaviy nazorat tizimlaridagi asosiy muammolar - ma’lumotlar fragmentatsiyasi, inson omilining yuqori ta’siri, real vaqt monitoringining yetishmasligi va idoralararo integratsiyaning zaif darajasi - aniqlanib, ularni bartaraf etishda avtomatlashtirilgan tizimlarning roli asoslab berilgan. CART qaror daraxti, Random Forest va logistik regressiya algoritmlariga asoslangan koʻp mezonli baholash modeli tahlil qilingan. Tayvan, Shveytsariya va Yevropa Ittifoqi tajribasi oʻrganilgan holda Oʻzbekistonda joriy etilayotgan VIS-Chegara tizimi misolida avtomatlashtirishning amaliy samarasi koʻrsatilgan. Tadqiqot natijalari shuni tasdiqlaydiki, avtomatlashtirilgan tizimlar chegara nazoratini reaktiv boshqaruvdan proaktiv, ma’lumotlarga asoslangan boshqaruvga oʻtkazish imkonini beradi.
References
1. Thomann B., Kuntzer T., Schüpbach-Regula G., Rieder S. Investigating the use of machine learning algorithms to support risk-based animal welfare inspections of cattle and pig farms. Frontiers in Veterinary Science. 2024. Vol. 11. P. 1401007. https://doi.org/10.3389/fvets.2024.1401007
2. Wu L.-Y., Liu F.-M., Weng S.-S., Lin W.-C. EL V.2 Model for Predicting Food Safety Risks at Taiwan Border Using the Voting-Based Ensemble Method. Foods. 2023. Vol. 12, No. 11. P. 2118. https://doi.org/10.3390/foods12112118
3. Aven T., Seif A., Karatzoudi K. A new perspective for the integration of intelligence and risk management in a customs and border control context. Journal of Risk Research. 2023. Vol. 26, No. 4. P. 433–449. https://doi.org/10.1080/13669877.2023.2176912
4. Selim A., Megahed A., Kandeel S. et al. Determination of Seroprevalence of Contagious Caprine Pleuropneumonia and Associated Risk Factors Using Classification and Regression Tree. Animals. 2021. Vol. 11, No. 4. P. 1165. https://doi.org/10.3390/ani11041165
5. Oldroyd R.A., Morris M.A., Birkin M. Predicting Food Safety Compliance for Informed Food Outlet Inspections: A Machine Learning Approach. International Journal of Environmental Research and Public Health. 2021. Vol. 18, No. 23. P. 12635. https://doi.org/10.3390/ijerph182312635
6. Zhang Q., Lu Z., Liu Z. et al. Application of Machine Learning in Food Safety Risk Assessment. Foods. 2025. Vol. 14, No. 23. P. 4005. https://doi.org/10.3390/foods14234005
7. Wang J. et al. Application of machine learning to the monitoring and prediction of food safety: A review. Comprehensive Reviews in Food Science and Food Safety. 2022. Vol. 21. P. 416–434. https://doi.org/10.1111/1541-4337.12868
8. Chaube S., Singh R., Gupta A. An Overview of Multi-Criteria Decision Analysis and the Applications of AHP and TOPSIS Methods. International Journal of Mathematical, Engineering and Management Sciences. 2024. Vol. 9, No. 3. P. 581–615. https://doi.org/10.33889/IJMEMS.2024.9.3.030
9. Taras D.C.B. et al. Expanding access to veterinary clinical decision support in resource limited settings: a scoping review. Frontiers in Veterinary Science. 2024. Vol. 11. P. 1349188. https://doi.org/10.3389/fvets.2024.1349188
10. Fanelli A., Cescatti A., Ciscar J.-C. et al. Assessing the risk of diseases with epidemic and pandemic potential in a changing world. Science Advances. 2025. Vol. 11. P. adw6363. https://doi.org/10.1126/sciadv.adw6363